Jak pomóc dziecku w niepowodzeniach szkolnych?

Przez niepowodzenia szkolne rozumiemy proces pojawiania się braków w wymaganych przez szkołę wiadomościach i umiejętnościach uczniów oraz negatywny stosunek dzieci wobec tych wymagań. Wiążą się one najczęściej z zaburzeniami w zachowaniu i związek ten jest dwustronny.
Można wyróżnić trzy grupy przyczyn niepowodzeń:
a. Przyczyny ekonomiczno – społeczne (złe warunki materialne i mieszkaniowe, rozpad struktury rodziny, niski poziom kultury i intelektualny rodziny, niewłaściwa postawa rodziców wobec dziecka, brak zrozumienia i zaspokojenia potrzeb dziecka).
b. Przyczyny pedagogiczne (tkwiące w samym procesie dydaktycznym, spowodowane niedostatecznym przygotowaniem zawodowym nauczycieli, popełnianymi przez nich błędami dydaktycznymi, wadliwą postawą w stosunku do ucznia).
c. Przyczyny biopsychiczne (tkwiące w dziecku, np. wada wymowy, wzroku, słuchu).

W początkowej fazie niepowodzenia szkolne są niedostrzegalne, często nie zauważa się braków      w wiadomościach, pojawiają się też pierwsze symptomy niezadowolenia ze szkoły. Są one najczęściej wynikiem tego, że uczeń nie rozumie czegoś na lekcji, nie może nadążyć za jej tokiem     i po raz pierwszy zauważa, że inni są od niego lepsi. Ponieważ program oparty jest na zasadzie stopniowania trudności, braki zaczynają się nawarstwiać – aż do momentu wystąpienia zupełnie wyraźnych dla rodziców i nauczycieli symptomów psychologicznych. Będą to najpierw braki zainteresowania na lekcji, a potem jako jego konsekwencja – brak chęci do nauki. Najbardziej widocznym symptomem jest negatywny stosunek do szkoły.

Druga faza niepowodzeń w nauce to już zaawansowane braki w wiadomościach, chociaż dziecko wciąż jeszcze może uchodzić za dobrego ucznia. Ucieka się często do różnych wybiegów, np. kłamstwa, odpisywania zadań domowych itp.

Trzecia faza charakteryzuje się sporadycznym występowaniem ocen niedostatecznych. Na tym etapie rozpoczynają się pierwsze oficjalne próby walki z niepowodzeniami szkolnymi. Ponieważ próby te nie zawsze występują, albo ich formy nie są właściwe – niepowodzenia pogłębiają się            i pojawiają się pewne symptomy psychologiczne. Może to być bunt przeciw autorytetowi, bójki, wrzaski i inne formy zachowań agresywnych.

Czwarta faza niepowodzeń szkolnych to drugoroczność.

Przyczyn niepowodzeń szkolnych jest bardzo wiele. Nie ma gotowych recept, dzięki którym można by przewidzieć i rozwiązać wszystkie trudności z naszymi dziećmi. Wynika to z tego, że każde dziecko jest inne, w innych warunkach wychowywane, ma innych rodziców, inne cech wrodzone. Dlatego podstawowym warunkiem opanowania tych trudności jest poznanie i zrozumienie ich przyczyn.
Należy zastanowić się nad rodzajem i charakterem trudności dziecka. Na czym one polegają?      Czy obejmują wszystkie przedmioty, czy też niektóre, a może tylko jeden. ?
Konieczne jest ustalenie rozmiarów trudności, bo mogą być bardzo różne. Na przykład, jeśli dotyczą języka polskiego mogą obejmować tylko czytanie lub pisanie, albo wypowiedzi ustne. Ustalenie rozmiarów i rodzaju trudności pozwala z kolei na zastanowienie się nad przyczynami, które            je spowodowały. Mogą one wiązać się z:
Pogorszeniem stanu zdrowia dziecka. Przebyta choroba, nawet niezbyt groźna, może spowodować ogólne osłabienie organizmu i wynikającą z niego niechęć do podejmowania wysiłku, łatwe męczenie się. Jeśli uświadomimy sobie jeszcze, że dziecko podczas choroby opuściło szereg dni nauki i ma z tego powodu luki w materiale, zrozumiemy, że występujące trudności są uzasadnione.
Niesystematyczna praca dziecka. Jeśli nie jest ono dopilnowane, nie uczy się systematycznie, prowadzi nieracjonalny tryb życia, zbyt wiele czasu poświęca oglądaniu telewizji, realizuje zbyt intensywnie swoje zainteresowania pozaszkolne – to trudności            w końcu kiedyś wystąpią. Jeśli dziecko jest zdolne, często nie pojawią się one od razu         w klasach najmłodszych lecz, później – gdy szczególnego znaczenia nabiera własny samodzielny wkład pracy. Niesystematyczna praca może być spowodowana niechęcią dziecka do nauki, której źródła mogą być bardzo różne: konflikt z nauczycielem, z klasą, czasem przypadkowe niepowodzenie, które u dzieci niezrównoważonych emocjonalnie może wywołać dłużej trwające zniechęcenie, a nawet załamanie.
Wadliwa organizacja i technika uczenia się. Staje się ona przyczyną trudności w nauce przede wszystkim w starszych klasach, gdzie jest dużo materiału do opanowania i tylko racjonalna organizacja i ekonomiczne metody uczenia się – umożliwiają osiągniecie powodzenia. Przyczyna ta jest najtrudniejsza do wykrycia, ponieważ niekiedy dziecko poświęca nauce sporo czasu, nie można mu zarzucić lenistwa ani niesystematycznej pracy – jest gorliwe, ale uzyskiwane wyniki nie są proporcjonalne do wkładu pracy. Wadliwa technika uczenia się wiąże się często z nieracjonalnym trybem życia, którego konsekwencją jest mała wydajność pracy.
Zmiana dotychczasowych warunków życia dziecka: pogorszenie się atmosfery rodzinnej, konflikty między rodzicami, choroba, czy śmierć jednego z członków rodziny, zmiana          w składzie rodziny i jej strukturze. Na przykład, przyjście na świat brata lub siostry, które pociąga za sobą zmianę pozycji dziecka w rodzinie. Czuje się ono wówczas mniej kochane, mniej potrzebne, przestaje mu zależeć na osiągnięciach.
Słabsze niż przeciętne uzdolnienia dziecka. Wprawdzie wówczas trudności powinny występować od początku nauki szkolnej, niekiedy jednak od razu nie ujawniają się, zwłaszcza, że dzieci młodsze są bardziej dopilnowane przez rodziców. Nauczyciele zaś starają się nie zniechęcać ich, unikając stawiania ocen niedostatecznych. W klasach I – IV nieotrzymanie promocji należy do rzadkości. Trudności mogą wystąpić dopiero w którejś       z klas starszych.
Nierównomierny, dysharmonijny rozwój dziecka. Powoduje on trudności w nauce przeważnie już na samym jej początku, przy opanowaniu podstawowych technik szkolnych – takich: jak czytanie i pisanie. Niekiedy jednak trudności te nie są od razu dostrzeżone przez nauczyciela i najbliższe otoczenie dziecka – ujawniają się wyraźnie dopiero w okresie późniejszym.
Pozaintelektualne właściwości dziecka. Chodzi tu o niezrównoważenie emocjonalne, brak wiary we własne siły, nieśmiałość, nadpobudliwość psychoruchową, niedojrzałość społeczną, niedostateczny rozwój poczucia odpowiedzialności i obowiązku. Są                     to przyczyny, które występują zasadniczo od pierwszych lat nauki szkolnej. Dziecko młodsze pozostaje zazwyczaj pod opieką dorosłych, toteż dopilnowane i kontrolowane – może nie mieć większych kłopotów. Problem zaczyna się od klasy czwartej. Dziecku stawia się większe wymagania, oczekuje samodzielności.
Inne przejściowe trudności w nauce. Mogą one wiązać się z ogólnym rozwojem psychofizycznym dziecka, a zwłaszcza z wiekiem dorastania, mogą też wynikać                    z niedociągnięć i braków środowiska, które nie zapewnia dziecku dość dobrych warunków do nauki. Mogą wreszcie mieć charakter organizacyjny, metodyczny, wiązać się w pewnym stopniu z pracą szkoły.
Ustalenie rozmiarów, rodzaju, a zwłaszcza przyczyn trudności jest możliwe tylko w oparciu              o wnikliwą znajomość dziecka. Mogą ją osiągnąć rodzice, korzystając z pomocy nauczycieli,           a w wypadkach wątpliwych – z pomocy lekarza i psychologa.
Zależnie od rozmiarów, przebiegu i przyczyn niepowodzeń szkolnych stosujemy środki zaradcze:
starać się poprawić warunki życiowe dziecka, a zwłaszcza warunki w jakich się uczy. Zapewnić mu bardziej spokojną, pozytywną atmosferę, zmienić stosunek rodziców                 i nauczycieli do niego na bardziej serdeczny, życzliwy, dostosować wymagania do jego możliwości, okazywać mu większe zainteresowanie,
zwracać większą uwagę na jego zdrowie i tryb życia,
udzielać mu doraźnej pomocy, jeśli jego trudności mają charakter powierzchowny                    i przemijający, i jeśli są spowodowane brakami w materiale nauczania,
udzielać mu systematycznej pomocy jeśli jest mniej zdolny lub jeśli jego rozwój przebiega nieharmonijnie (w tym ostatnim przypadku konieczna jest pomoc specjalistyczna),
stosować przemyślane i umiejętne oddziaływania wychowawcze jeśli dziecko jest niedojrzałe lub niezrównoważone emocjonalnie, nadpobudliwe psychoruchowo lub zahamowane. (w tym przypadku również potrzebna jest pomoc lekarska i psychologiczna).

Warunkiem skuteczności zastosowanych środków jest ścisłe współdziałanie rodziców ze szkołą.
Często jednak rodzicom trudno jest ustalić przyczynę trudności i znaleźć skuteczne środki zaradcze. Osoby, które im mogą pomóc to przede wszystkim:
Nauczyciele, którzy najczęściej zdają sobie jasno sprawę z rozmiarów, rodzajów trudności     i braków. Aby je sobie uświadomić trzeba znać i uczniów i obowiązujący materiał nauczania, co dla rodziców byłoby trudne. Często, choć nie zawsze, nauczyciele potrafią ustalić przyczyny trudności i niepowodzeń uczniów oraz wskazać środki zaradcze. Ich zaleceń nie należy nigdy lekceważyć.
Pedagog szkolny, który szczególnie otacza opieką dzieci z problemami szkolnymi. Może on pomóc rodzicom w ustaleniu przyczyn niepowodzeń w nauce, doradzi jakie mogą zastosować środki zapobiegawcze, w razie potrzeby skieruje ich do instytucji lub osób, które udzielą pomocy.
Jeśli przyczynę trudności i niepowodzeń stanowi niezadowalający stan zdrowia dziecka, przebyte przez nie choroby, wady rozwojowe, nadmierna pobudliwość tak zwana nerwowość – konieczne jest nawiązanie i utrzymywanie systematycznego kontaktu               z lekarzem lub też specjalistami, do których lekarz ten skieruje dziecko.
Porady i skutecznej pomocy mogą udzielić rodzicom poradnie psychologiczno – pedagogiczne. Skupiają one specjalistów, którzy poddają dziecko wszechstronnym badaniom rozpoznając przyczyny napotykanych przez nie trudności, udzielają wskazówek na temat dalszej pracy wychowawczej z dzieckiem, a nawet niekiedy zapewniają bezpośrednią pomoc. Bardzo często rodzice zwlekają z pójściem do poradni lub też wyraźnie mu się sprzeciwiają, uważając, że z jej pomocy korzystać powinny dzieci               z większymi problemami niż ich dziecko. Postawa taka jest wadliwa. W okresie intensywnego rozwoju dziecka prowadzimy je do lekarza na badania kontrolne nawet gdy nie jest chore! Pragniemy bowiem, by lekarz specjalista sprawdził, czy rozwój dziecka przebiega prawidłowo. Rozwój psychiczny stanowi proces bardziej skomplikowany niż rozwój fizyczny. Nawet rodzice najbardziej kochający nie są specjalistami w zakresie psychologii dziecka. Trudno im zorientować się czy jego rozwój psychiczny jest prawidłowy. Ocena „na oko”, intuicję, wyczucie – często bywa błędna. Byłoby bardzo dobrze, gdyby wszystkie dzieci mogły być poddane specjalistycznym badaniom psychologicznym – tak jak przechodzą kontrolne badania lekarskie. Skoro jednak tak nie jest, konieczne jest by takim badaniom były objęte przynajmniej te dzieci, które mają trudności w nauce. Nie warto przy tym czekać aż niepowodzenia staną się bardziej jaskrawe, a tym samym trudne do usunięcia.
Nieco inne, choć w wielu przypadkach zbliżone, są zadania przychodni zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży. One również badają i leczą dzieci nadpobudliwe psychoruchowo, zajmują się dziećmi z trudnościami w nauce i sprawiającymi kłopoty wychowawcze.

Reasumując: troska o umożliwienie dziecku osiągania pozytywnych wyników w nauce, zapobieganie trudnościom i niepowodzeniom szkolnym – wymaga od jego najbliższego otoczenia, przede wszystkim od jego rodziców, licznych, pracochłonnych i długotrwałych zabiegów. Niektóre z nich muszą być realizowane na długo przedtem zanim dziecko zostanie uczniem, inne towarzyszą procesowi jego kształcenia przez kilkanaście długich lat.
Dostrzeganie i docenianie roli tych zabiegów, podjęcie ich i systematyczne stosowanie jest konieczne jeśli chcemy by dziecko osiągnęło dobre wyniki w nauce. Troska o powodzenia szkolne dzieci ma ogromne znaczenie nie tylko dla ich pomyślnej przyszłości, lecz także dla szczęśliwej teraźniejszości. Doznawane niepowodzenia wywierają ujemny wpływ na ich samopoczucie, są źródłem przykrych doznań i przeżyć, zakłócają harmonijny i prawidłowy rozwój psychiczny, a w niektórych przypadkach prowadzią do zaburzeń zachowania i do objawów nerwicowych.
Każde dziecko pragnie uczyć się jak najlepiej. Nawet to, które sprawia wrażenie leniwego, zbuntowanego przeciw nauce i szkole, niechętnie do niej uczęszczającego. Nawet to, które otrzymuje oceny niedostateczne, przynosi uwagi w dzienniczku, wagaruje. Gdyby tylko mogło, gdyby potrafiło przezwyciężyć swoje trudności, chętnie zostałoby dobrym uczniem – chwalonym, wyróżnianym, nagradzanym przez dorosłych. Niechęć do nauki, brak zainteresowania nią – to reakcja samoobronna dziecka, które ma trudności, które nie wierzy     w możliwość osiągnięcia sukcesu szkolnego. W takiej sytuacji pomocy dziecku powinny udzielić osoby mu najbliższe, najbardziej je kochające, a więc matka, ojciec, rodzina. To oni powinni starać się dopomóc dziecku w przezwyciężaniu trudności, w przełamywaniu niepowodzeń.
Na koniec pragnę przytoczyć słowa wybitnego pedagoga M. Grzegorzewskiej – „..nie ma złych dzieci, są źli rodzice”.